Voilà la question
Een landschapschilderij, zelfs al is het zeer
werkelijkheidsgetrouw, wordt niet in de vrije natuur gemaakt. Daarvoor
is de productietijd wegens het drogen van de olieverflagen te lang. Dat
begint dus met een schets op doek of papier ter plaatse, en wordt voortgezet
in het atelier.
Van Constan Gabriel zijn een aantal van zulke tekeningen bekend, en in
"P.J.C. Gabriel, colorist van de Haagse School" wordt de relatie
onderzocht met de schilderijen die er op gebaseerd zijn.
Ilvient de loin (1887)
Collectie Kröller-Müller Museum
Gabriel hield zich bij de uitwerking van een schets naar de natuur niet
altijd honderd procent aan de zichtbare werkelijkheid. Zo heeft hij in
het schilderij "Il vient de loin" een boomgaard in het landschap
van de tekening vervangen door een plas en er zijn enkele vissers en een
extra telegraafpaal verschenen. Het schilderij is gesitueerd, blijkens
een aantekening op Gabriels voorstudie, te Broeksloot.
Een voorbeeld van een één-op-één-uitwerking
is het Polderlandschap in de Zaal Gabriel.
Voorstudie (aantekening rechtsonder: te Broeksloot, 5 Nov '86, PJC.G)
Collectie Rijksmuseum
De trein stoomt op van Den Haag naar Leiden.
Routebeschrijving naar de Broeksloot op binnenomslag van schetsboekje
Particuliere collectie
Van een andere tekening wordt gezegd dat het een voorstudie is voor
- de aquarel La Hulpe bij Brussel
- het olieverfschilderij Boerderij in Oosterbeek,
en dat alle drie, de voorstudie, de aquarel en het schilderij, feitelijk te Oosterbeek gelocaliseerd moeten worden. Het schilderij Boerderij in Oosterbeek zou, zo betoogt men, een spiegelbeeld-uitwerking van de voorstudie zijn. De auteurs van Colorist van de Haagse School wijzigen, zonder verdere discussie, de titel van de aquarel La Hulpe in: "Boerderij in Oosterbeek".
Inderdaad kende Gabriel Oosterbeek goed. Hij had er rond 1855 enkele zomers doorgebracht en werkte er dag en nacht om de slag van het landschapschilderen te pakken te krijgen. La Hulpe (Ter Hulpen) ligt ten Zuid-Oosten van Brussel aan de grens van het Zoniënwoud. Brussel was sinds 1860 zijn woonplaats.
Tekening met kleuraanwijzingen, o.a. knollen groen, zonder plaatsnaam
Particuliere collectie
Op de voorbereiding ligt de hooioppper tussen de 2e en 3e boom vanaf een boerenschuur. Op La Hulpe bij Brussel, echter, ligt de opper tussen de 1e en 2e boom.
Die eerste boom steekt op de aquarel en het schilderij uit boven een curieus bouwsel aan zijn voet, een detail dat de schilder zeker zou koesteren, maar dat op de voorstudie ontbreekt.
Het lijkt erop dat Gabriel van de voorstudie vooral gebruik heeft gemaakt van de aantekening "knollen groen" voor het schilderen van de prei.
Boerderij in Oosterbeek
Olieverf
Collectie Kunsthandel Richard Polak
De schilderslocatie van het schilderij en de aquarel, daarentegen, lijkt
wel een en dezelfde te zijn. De situatie is echter niet zozeer "spiegelbeeldig",
zoals het boek beweert, als wel vanuit twee, 180 graden uiteenliggende,
standpunten geschilderd. Dit wordt ondersteund door drie aspecten in de
afbeeldingen:
- de hooiopper ligt midden tussen een grote en een kleine boom. Niet precies
op een lijn door die twee, maar erachter op het schilderij en ervoor op
de aquarel.
- de grote boom steekt omhoog uit het onduidelijke bouwsel (mesthoop?)
aan zijn voet.
- de gevel van de boerderij naast de grote boom vertoont een lage uitbouw
met een witte voorkant. En wel op de voorgrond in het schilderij, op de
achtergrond in de aquarel.
Het gaat dus om dezelfde boerderij die hetzij in Oosterbeek, hetzij in La Hulpe gelegen is.
Constan Gabriel vond het kennelijk leuk om zo'n jas te schilderen die je aan twee kanten kunt dragen, binnenkant en buitenkant omwisselbaar.
Er bestaat namelijk nog zo'n paar waarvan de schilderstandpunten 180 graden uit elkaar liggen:
de aquarel "Polder bij Kampen" en het olieverf-schilderij "Hut op de heide".
Beide werken tonen een bouwsel met een zelfde gehavend dak, een rechte schoorsteen, een volle waslijn met dromedaris-profiel en hooischelven aan het uiteinde. Beide hutjes liggen aan het water. Het landschap heeft wel een verschillend karakter.
Om terug te komen op het dilemma Oosterbeek of La Hulpe, daar willen wij proberen met argumenten uitsluitsel te bereiken over de locatie.
La Hulpe bij Brussel
Aquarel
Taco Mesdagcollectie Groninger Museum
 |
 |
|
Polder bij Kampen Aquarel TacoMesdagcollectie Groninger Museum |
Hut
op de hei Olieverf Collectie Gemeentemuseum Den Haag |
| Een uitweg uit het dilemma lijkt slechts
mogelijk - via een deskundige op het gebied van boerderijen in de streken van La Hulpe en Oosterbeek - doordat we nog een werk tegen komen met die boerderij er op, waarvan de locatie bekend is door een opschrift. |
De eerste weg heeft ons geen oplossing
gebracht. De tweede lijkt meer succes te leveren. Een zwakke aanwijzing levert een stempel van een Brusselse firma op de achterzijde van het schilderij, maar Gabriel kan bijvoorbeeld een Nederlands werk in België hebben laten inlijsten. De eigenaar zelf kent geen argumenten voor "Oosterbeek". |
De aquarel komt rechtstreeks uit het bezit van schildersvrienden van Gabriel, Geesje en Taco Mesdag, die rond 1880 in Brussel en omgeving zijn geweest, en die gedurende twintig jaar Gabriels buren waren. Sinds de aquarel in 1905 aan het Groninger Museum is geschonken, is hij niet in andere handen overgegaan. Er is dus geen tusseneigenaar die de naam kan hebben gewijzigd. Dit pleit voor La Hulpe. |
Helaas schijnt hiervan slechts een onduidelijke afbeelding te bestaan. De linkerzijde van de tekening doet sterk denken aan het deel van de boerderij dat op de aquarel te zien is.
Deze tekening is weliswaar niet een voorstudie die tot model heeft gediend voor de aquarel of het olieverfschilderij. Maar hij toont wel een zelfde patroon van een hoofdgebouw met een kruisvorm en allerlei kleine aan- en uitbouwtjes.
Onze conclusie is dan ook dat zowel het olieverf-schilderij als de aquarel gelocaliseerd is in La Hulpe/Terhulpen. Als er een titel gewijzigd zou moeten worden, is het die van het schilderij: "Boerderij in Terhulpen".
La Hulpe (aantekening linksonder: La Hulpe, Gabriel, 68)
Collectie Museum Boijmans Van Beuningen
- een overzicht van schilderijen door Gabriel
- een geïllustreerde levensbeschrijving van P.J.C. Gabriel
- de juiste voor- en achternaam van de schilder
